Thursday, 17 March 2016

Nguyễn Gia Trí (1908 - 1993)























Nguyễn Gia Trí
(1908 Hà Tây - 20/6/1993 Sài Gòn)
Hưởng thọ 85 tuổi
Họa sĩ 



Tác phẩm tiêu biểu: 
Dọc mùng 
Thiếu nữ trong vườn 
Vườn xuân Trung Nam Bắc




Nguyễn Gia Trí (1908 - 1993) là một hoạ sĩ, nhà đồ hoạ, biếm hoạ
 Ông cùng với Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn là bốn cây đại thụ của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam
(nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn).










"Tôi sáng tác bằng tâm linh"
















Tiểu sử

Ông quê ở xã Trường Yên, huyện Chương Mỹ, Hà Tây (từ năm 2008 thuộc về Hà Nội mở rộng). Năm 1936, ông tốt nghiệp trường Cao Đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Từ năm 1954, ông di cư vào Nam.

Danh hoạ Nguyễn Gia Trí từ trần lúc 22 giờ 30 phút ngày 20 tháng 6 năm 1993 tại Thành phố Hồ Chí Minh.





Sự nghiệp

Ông là người đi đầu trong việc chuyển những bức tranh sơn mài từ trang trí thành những tuyệt phẩm nghệ thuật và từ đó ông đã được mệnh danh là "người cha đẻ những bức tranh sơn mài tân thời của Việt Nam". Nguyễn Gia Trí là một trong những họa sĩ nổi tiếng đi đầu trong việc tạo ra một khuynh hướng nghệ thuật mới cho Việt Nam, với những đường nét vẽ thanh lịch và những tư tưởng mới về nghệ thuật sơn mài. Ông phối hợp lối in khắc với những phương thức sơn mài mới, đồng thời áp dụng các nguyên tắc cấu trúc tranh vẽ phương Tây, để tạo những bức họa hiện đại mang đầy tính chất dân tộc. Những tác phẩm của ông có thể tìm thấy trong Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh


Cảnh nông thôn, 
sơn mài, 80x56cm, 1939

Những bức tranh đầu tiên mang nhiều dấu ấn của chủ nghĩa hiện thực và ấn tượng Châu Âu:

Hoàng hôn trên sông,
Phong cảnh Móng Cái.

Cuối thập niên 30, ông cùng Nguyễn Tường Tam, Nguyễn Văn Luyện, Khái Hưng, Hoàng Đạo thành lập Đại Việt Dân chính Đảng. Vì những hoạt động chính trị ông bị chính quyền thực dân Pháp bắt đày lên Sơn La.[1]

Vào thập niên 40 thế kỉ 20, khi chuyển sang sáng tác chuyên về chất liệu sơn mài, ông đã tạo ra được một phong cách riêng. Chủ đề quen thuộc là những thiếu nữ duyên dáng, nhàn tản trong khung cảnh thiên nhiên thơ mộng. Với chất son, sơn than, vàng, bạc, vỏ trứng, sơn cánh gián, Nguyễn Gia Trí đã tạo cho tranh sơn mài một vẻ đẹp lộng lẫy, một chiều sâu bí ẩn, đưa kĩ thuật sơn mài lên đỉnh cao, khẳng định tầm quan trọng của chất liệu hội hoạ này trong nền mĩ thuật Việt Nam:



Thiếu nữ bên cây phù dung (1944).

Tranh ông được nhiều người Pháp sưu tập thời đó, kể cả nhiều tranh gần như chưa vẽ xong, hoặc những phác thảo có ký tên tác giả. Sau 1954 tới 1975, nhiều tranh quý của ông được nhiều người sưu tập, thường nằm trong những biệt thự sang trọng, bộ tranh sưu tập của bác sĩ Bùi Kiến Tín (chú họ nhà thơ Bùi Giáng) treo trong hãng dầu cù là Macphsu trên đường Trương Minh Giảng là một trong những bộ tranh quý.

Những năm 1960 - 1970, nghệ thuật của ông có xu hướng thiên sang trừu tượng. Tuy vậy, cuối đời ông lại trở về với thế giới lãng mạn đầy mộng mơ của những năm 40.

Bức tranh Thiếu nữ trong vườn được trình bày như vườn hoa muôn sắc màu, trong đó các cô gái đang vui đùa, chạy nhảy, giá trị hiện thực toát lên từ hình khối, động tác. Sắc vàng kim được dát trên nền trời, trên những tấm áo điểm xuyết vỏ trứng, những vệt vàng lộng lẫy trên từng đường lượn như tôn vẻ đẹp thanh tân thiếu nữ. Ở những tranh sơn mài có kích thước lớn, Nguyễn Gia Trí luôn mở rộng tầm nhìn thẩm mỹ, đặt cái cổ kính bên cạnh cái tân kỳ, cái lộng lẫy sang trọng cạnh sự giản dị mộc mạc, ý tưởng hy vọng đặt bên cạnh sự hoài niệm... Đó cũng là cách xử lý khi thể hiện mặt bên kia của tấm bình phong mang tên Phong cảnh có cách vẽ khoẻ khoắn, những mảng vỏ trứng, hình cây điển hình được viền bằng những mảng màu to rộng, nét chắc khoẻ gợi về sự gần gũi chân quê của vùng nông thôn Bắc Bộ Việt Nam.


Tấm bình phong Phong cảnh rất nổi tiếng của Nguyễn Gia Trí thường gọi là Dọc mùng, sơn mài, 160x400cm, 1939

Nguyễn Gia Trí còn là một nhà biếm hoạ sắc sảo, bút danh Raitơ (Right) với những tranh châm biếm chính quyền thực dân Pháp và đám quan lại phong kiến tay sai trên báo Phong hoá, báo Ngày nay. Ông là nhà đồ hoạ nổi tiếng với những tranh khắc gỗ màu mang đậm màu sắc dân gian:

Ai mua rươi ra mua,
Kẻ khó không lo ba ngày Tết

và những minh hoạ sách báo phóng khoáng đầy chất hiện thực.

Họa sĩ Nguyễn Gia Trí thường làm tranh không hết hợp đồng, hầu hết khách đặt tranh là những tỷ phú Nam Phi, Nam Mỹ. Họ đến xin ông vẽ những tranh khổ lớn và không yêu cầu về hình thức nghệ thuật, tùy ông muốn. Tranh ông bán đo bằng tấc. Ở Việt Nam các họa sĩ trong lịch sử Hội họa hiện đại có duy nhất danh họa Nguyễn Gia Trí bán tranh tính bằng độ dài và luôn phải từ chối đơn đặt hàng của khách.

Họa sĩ lúc sinh thời đã có nguyện vọng giữ lại ba bức tranh: "để cho thế hệ mai sau nghiên cứu". Đó là 3 bức tranh sơn mài khổ lớn lưu tại Thư viện quốc gia TP Hồ Chí Minh mà bà Trần Lệ Xuân (bà Ngô Đình Nhu) mua định tặng Nhật Hoàng, nhưng ông yêu cầu phải để lại trong nước. Những năm 70 của thế kỷ 20, tài chính của Nguyễn Gia Trí tới hàng nghìn cây vàng. Nhưng đến khi nhắm mắt, xuôi tay, ngoài vài tấm tranh, tài sản của ông chẳng có gì đáng kể.

Các tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Gia Trí đã được chỉ định là Quốc bảo. Vì thế, những tác phẩm của ông không được phép rời khỏi Việt Nam.



Giải thưởng

Năm 2012, họa sĩ Nguyễn Gia Trí được nhà nước trao giải thưởng Hồ Chí Minh cho các tác phẩm của ông.[2]



Câu nói

"Bí quyết của nghệ thuật là không cố ý làm gì cả. Để cái mờ, giữ cái bóng. Sơn dầu khác với sơn mài là không có cái bóng."

"Làm và đọc nhiều thứ làm cho tán lực."

"Mắt nhìn và tai nghe, mỗi thứ có diệu dụng."

"Khổng Giáo chữa bệnh ngoài da. Phật Giáo chữa bệnh trong cốt tủy."

"Chữ hiếu trong Đạo Phật khác Khổng. Tu cũng là hình thức báo hiếu cha mẹ, cả cha mẹ các đời trước."

"Muốn có phòng tranh đi Paris, ấy là vọng. Sống với cái giả, hại gốc."

"Tôi sáng tác bằng tâm linh"





Giáng Sinh




Đánh giá

Tô Ngọc Vân nhận định về tranh sơn mài của Nguyễn Gia Trí như sau: Đến cuộc thí nghiệm của Nguyễn Gia Trí, lối sơn ta không còn là một mỹ nghệ nữa. Ở óc, ở tâm hồn người làm ra nó đã được nâng lên mỹ thuật thượng đẳng. Nghệ thuật của Nguyễn Gia Trí là ý tưởng tình cảm của Nguyễn Gia Trí đúc lại, một nét, một vết, một màu đều ở tay nghệ sĩ mà ra. Đứng trước những tác phẩm ấy người ta cảm thấy tất cả cái băn khoăn yêu muốn khoái lạc - thứ nhất là khoái lạc của Nguyễn Gia Trí.[3]













Tham Khảo Thêm Về Tác Giả Nguyễn Gia Trí
















Danh họa Nguyễn Gia Trí: Ở đâu một di sản đồ sộ?

Thứ Năm, 25/07/2013



Văn Bẩy



(Thethaovanhoa.vn) - Ngày 28/6 vừa qua, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM (97A Phó Đức Chính, Q.1) đã khai mạc triển lãm Những phác thảo của họa sĩ Nguyễn Gia Trí trong sưu tập Bảo tàng Mỹ thuật, gồm 73 bức - phần nào phác họa được diện mạo và sức làm việc bền bỉ của danh họa này. Bên cạnh sự kì công và niềm hân hoan mà triển lãm đã mang lại cho công chúng, thì vẫn còn đó những băn khoăn, không chỉ cho bảo tàng, mà cho cả nền nghệ thuật hiện đại Việt Nam. Đơn cử như câu hỏi: Di sản nghệ thuật của Nguyễn Gia Trí rất đồ sộ, vậy bây giờ có thể xem ở đâu?

Nhiều tư liệu để lại cho thấy những năm 1970, tài sản của Nguyễn Gia Trí là hàng ngàn cây vàng, nhưng ông đã dành gần như toàn bộ cho sáng tạo sơn mài, đến khi ra đi, ông chỉ còn vài tấm tranh cùng phác thảo và căn nhà dột mưa ở TP.HCM. Chi tiết này cho ta thấy tài sản sơn mài của ông là không ít, nhưng hiện nay tại Việt Nam không còn nhiều, qua lại chỉ khoảng 5-7 tranh khổ lớn, 15-20 bức khổ nhỏ, phần lớn những bộ tranh 3 tấm, 4 tấm, 5 tấm, 6 tấm tiêu biểu của đời ông đã ở nước ngoài.

Từ cuối thập niên 1980, tranh của Nguyễn Gia Trí đã được xem là di sản quốc gia, cấm mang ra khỏi Việt Nam, nhưng đây đó vẫn có những móc nối để giao dịch. Nhìn mặt tiêu cực thì việc này cho thấy hiện tượng chảy máu nghệ thuật vẫn liên tục, nhưng nhìn ở khía cạnh khác, cho thấy tác phẩm của Nguyễn Gia Trí vẫn đầy hấp lực trên thị trường. Nếu không nhờ thị trường nhanh chóng săn đón (từ thập niên 1940), chắc chắn vị thế của Nguyễn Gia Trí trong biểu đồ nghệ thuật quốc tế và lịch sử nghệ thuật Việt Nam sẽ không lớn lao như ngày nay. 



Danh họa Nguyễn Gia Trí. Ảnh NC


Bơ vơ… phác thảo

Triển lãm Những phác thảo của họa sĩ Nguyễn Gia Trí trong sưu tập Bảo tàng Mỹ thuật là một nỗ lực đáng khen ngợi của Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, khi mà họ đã chứng tỏ được hai điều: Cố gắng sưu tập và cố gắng quảng bá. Bên cạnh 73 phác thảo, mà nhiều bức có thể đứng độc lập như một tác phẩm, triển lãm còn giới thiệu lại những tư liệu, bài viết, hình ảnh… để người xem hiểu hơn về danh họa. Tuy nhiên phần lớn những phác thảo này không có tên và không ghi năm hay giai đoạn sáng tác, một chi tiết gần như bắt buộc để hiểu về con đường nghệ thuật của Nguyễn Gia Trí. 
Thiếu sót này cho thấy bản thân danh họa cũng không chú trọng việc ghi chú; mà Việt Nam lại đang thiếu những nhà nghiên cứu lịch sử mỹ thuật để xác định thời gian, danh tính. Cho nên, khi sưu tập xong, bảo tàng chỉ còn biết “để nguyên hiện trạng” mà trưng bày, không thể tự tiện thêm bớt. 
Về phong cách, Nguyễn Gia Trí chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa ấn tượng của châu Âu cho tới phong cách thủy mặc, dân gian, truyền thống mỹ nghệ của châu Á và Việt Nam. Thập niên cuối đời, ông còn đi sâu vào chủ nghĩa trừu tượng, một phong cách mà ông từng thể nghiệm qua vài tác phẩm từ sau năm 1954. Vì không xác định được thời gian của phác thảo, nên triển lãm chấp nhận phân loại tàm tạm, đôi khi lộn xộn, để trưng bày; có phòng gồm cả phong cách hiện thực và trừu tượng.


Tác phẩm Vườn Xuân Trung Nam Bắc tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM

Trong ghi chép đề ngày 28/3/1976, Nguyễn Gia Trí viết: “Cái chính là hướng vẽ đúng. Kỹ thuật cũng giống như xe đạp anh dùng để đi. Chú ý nhiều đến xe thì sẽ trở thành thợ máy. Phải có xe riêng của mình, tất cả kỹ thuật đều chỉ là phương tiện. Khi vẽ phải vứt bỏ mọi thành kiến. Thành kiến đầy rồi thì rót gì vào cũng chỉ tràn ra. Mỗi chất liệu có sở trường, sở đoản riêng. Phải biết tận dụng nó”, trích Họa sĩ Nguyễn Gia Trí nói về sáng tạo, họa sĩ Nguyễn Xuân Việt ghi, NXB Văn học, 1998. Có lẽ suy nghĩ này đã theo ông đến hết cuộc đời, nên phần lớn phác thảo ông ít ghi chú điều gì, trừ chữ ký?

Chính vì vậy, đi giữa một không gian trưng bày bề thế, với đa số các phác thảo còn lành lặn, vậy mà vẫn cảm thấy bơ vơ. Bơ vơ vì nó chỉ giúp người xem hình dung một phần về thẩm mỹ của tác giả, mà chưa giúp định hình được quá trình và lịch sử sáng tác. Điểm này rất cần sự tiếp tay bổ túc của nhiều nhà nghiên cứu và cả những người như Nguyễn Xuân Việt, được xem là học trò cuối cùng của Nguyễn Gia Trí (?). 


Tác phẩm Giáng sinh tại tu viện Mai khôi


Hiếm hoi còn ở lại

Chưa có một con số chính xác về số tác phẩm mà Nguyễn Gia Trí đã sáng tác, nhưng có một ước đoán: phần lớn tác phẩm của ông đang được lưu trữ ở nước ngoài. 

Một số tranh sơn mài đáng chú ý của Nguyễn Gia Trí trong giai đoạn 1938 đến trước 1945 là: Chợ Bờ, Dọc mùng, Bên hồ Gươm, Đêm Bồ Tùng Linh, Khỏa thân, Cảnh thiên thai, Chùa Thầy, Đèn Trung thu, Thiếu nữ bên hồ sen, Giáng sinh… Đặc biệt bức Thiếu nữ trong vườn, gồm 6 tấm, tổng cộng 12m2, bán cho ông Giám đốc Sở Điện - Nước miền Bắc Đông Dương.

Nếu bạn ở TP.HCM, thì có thể xem một số tác phẩm nổi tiếng của ông. Đầu tiên là mua vé vào Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, nơi trưng bày bứcVườn Xuân Trung Nam Bắc (200 x 540cm), gồm 9 tấm, từng được bảo tàng này mua với giá 600 triệu đồng, tương đương 100 ngàn USD hồi 1991. 

Theo nhà thơ Hoàng Hưng: “Lúc tranh (Vườn Xuân Trung Nam Bắc) đang làm dở, có người trả 14 lượng vàng ông không chịu bán. Mãi cho đến năm 1990, khi UBND TP.HCM quyết định mua tác phẩm, nó vẫn chưa hoàn chỉnh như ý đồ của họa sĩ. Một phần vì khó khăn về nguyên liệu (bà Trí phải bán dần vóc và son để mua từng thếp vàng cho tranh). Phần quan trọng là vì họa sĩ bắt đầu lâm bệnh: trận tai biến mạch máu não đầu tiên xảy ra vào năm 1988, sau đó còn hai lần nữa trước khi ông qua đời. Do đó khâu làm vàng mặt tranh ông phải giao phó cho học trò là Nguyễn Xuân Việt”, trích từ bài Nguyễn Gia Trí, bậc đạo sư của sơn mài nghệ thuật. “Dấu ấn” của Nguyễn Xuân Việt và vài chỗ chưa hoàn chỉnh trong tác phẩm hiện vẫn còn nhìn thấy, ví dụ như áo dài mất màu của thiếu nữ trong tấm thứ 4, hay của cây đàn tranh trong tấm thứ 5, từ trái sang. Tuy vậy, tác phẩm này vẫn xứng đáng là kiệt tác của sơn mài Việt Nam.


Tác phẩm nổi tiếng Thiếu nữ bên cây phù dung tại Bảo tàng Đức Minh

Lúc sinh thời, Nguyễn Gia Trí có tâm nguyện giữ lại 3 bức sơn mài khổ lớn là Hoài niệm xứ Bắc, Trừu tượng, Múa dưới trăng (sáng tác giai đoạn 1968 - 1969), do bà Trần Lệ Xuân mua định tặng Nhật hoàng. Hiện nay tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM (69 Lý Tự Trọng, Q.1) có treo một bức khổ lớn của Nguyễn Gia Trí tên Hoài niệm xứ Bắc (1969), nhưng do thời gian và cách bảo quản trong điều kiện bình thường, màu đôi chỗ đã bị phai. Cũng rất tiếc là chưa có một nghiên cứu đầy đủ về tác phẩm này. 

Nếu không nhờ thị trường nhanh chóng săn đón, chắc chắn vị thế của Nguyễn Gia Trí trong biểu đồ nghệ thuật quốc tế và lịch sử nghệ thuật Việt Nam sẽ không lớn lao như ngày nay
Một tác phẩm độc đáo khác là Giáng sinh (130 x 237cm, 1941, 3 tấm), nơi ông đã Việt hóa và tân thời quang cảnh cùng các nhân vật trong Kinh Thánh. Hiện tác phẩm này treo ở nhà nguyện của tu viện Mai Khôi (44 Tú Xương, Q.3), dễ dàng đến xem vào sáng Chủ nhật, sau các giờ lễ.

Một tác phẩm nổi tiếng khác là Thiếu nữ bên cây phù dung (129 x 176cm, 1944), hiện được nhà sưu tập Bùi Quốc Chí treo ở Bảo tàng Đức Minh (31C Lê Quý Đôn, Q.3, TP.HCM).

Ngoài ra, Nguyễn Gia Trí còn có một số tác phẩm tiêu biểu sau năm 1954 như Hai Bà Trưng, Trận Bạch Đằng, Địa linh hoán tượng, Ba Vua…Nguyễn Gia Trí còn là nhà biếm họa sắc sảo, nhà đồ họa quan trọng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam 


“Thầy” của Nguyễn Gia Trí

Họ là Joseph Inguimberty (1898 -1971) và Alix Ayme (1894-1989), những giảng viên đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Thử hỏi, nếu ban giám đốc trường không thông qua và những họa sĩ như Joseph Inguimberty, và đặc biệt là Alix Ayme, không có quyết tâm nghiên cứu, giảng dạy sơn mài, liệu Nguyễn Gia Trí có nhanh chóng đưa sơn mài mỹ nghệ thành sơn mài nghệ thuật không? Chắc là không! 

Trong cuốn Mỹ thuật hiện đại Việt Nam (NXB Mỹ thuật, 1996), trang 23, họa sĩ Quang Phòng viết: “Trong sự phát triển sơn mài, Joseph Inguimberty là người có công rất lớn. Ông nghiên cứu sâu sắc về chất “sơn An Nam” (laqued’Annam) và sành sỏi không kém gì bác Phó Thành (tức nghệ nhân sơn mài Ðinh Văn Thành 1898–1977), người mà ông gần gũi trong suốt 20 năm dạy học ở Hà Nội. Nguyên là giảng viên chính môn sơn dầu, ông chểnh mảng nhiệm vụ để chỉ say sưa triền miên theo dõi các sáng tác sơn mài của sinh viên, hướng dẫn họ các giải pháp hiệu quả nhất trong việc thể hiện những cảnh người gồng gánh qua đình, qua quán, qua cầu, trên đồng ruộng, những đề tài mà ông thích thú thể hiện bằng sơn dầu...”.

Alix Aymé đang làm sơn mài

Người có ảnh hưởng (nhất là về cảm hứng sơn mài) đến Nguyễn Gia Trí là Alix Ayme, đương thời nữ họa sĩ này sáng tác nhiều tranh sơn mài. Bà giảng dạy trong các năm 1934-1939, còn năm mà Nguyễn Gia Trí tốt nghiệp là 1936. Cũng xin nói thêm, Nguyễn Gia Trí học Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương hai lần: khóa 4 (1928 - 1933), nhưng nghỉ nửa chừng, sau đó học lại khóa 7 (1931 - 1936), tốt nghiệp bằng một tác phẩm lụa. 

Trong cuốn L’Indochine: Un Lieu D’échange Culturel? Les Peintures Françaises Et Indochinois (Đông Dương: nơi giao lưu văn hóa? Những họa sĩ Pháp và chuyến du hành sang Đông Dương) xuất bản tại Paris năm 1997, trang 164, nhà nghiên cứu Nadine Andre-Pallois cho biết: ngoài việc vẽ sơn mài, Alix Ayme còn viết rất nhiều bài nghiên cứu lịch sử và kỹ thuật sơn mài ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, An Nam, in trên các tạp chí chuyên ngành ở Pháp và để giảng dạy cho sinh viên.



VĂN BẢY
Thể thao & Văn hóa Cuối tuần























THỊ TRƯỜNG

Tranh Nguyễn Gia Trí giả: quá đắt! Tranh Nguyễn Gia Trí thật: quá rẻ! 

28. 08. 15 - 5:36 pm

Phạm Long
(Bài đăng lại từ trang web của Hội Mỹ thuật Việt Nam)
Bức tranh “của Nguyễn Gia Trí” đã được bán tại nhà đấu giá Larasati

Ngày 5. 7. 2015, phiên đấu giá “Nghệ thuật hiện đại và đương đại”[1] tại nhà đấu giá Larasati, Singapore, được công chúng rất chú ý vì trong danh mục xuất hiện các bức tranh được giới thiệu là của Nguyễn Gia Trí và Bùi Xuân Phái. Bức sơn mài ba tấm “Trong vườn” (In The Garden) có chữ ký ‘Ng Trí’, có mức giá khởi điểm từ 70.000 đến 90.000 đôla Singapore, kết quả bán được 134.200 đôla Singapore (tương đương 99.372 đô la Mỹ). Đây là hiện vật bán được giá cao thứ hai trong phiên này (kém một bức tranh của danh họa Trung Quốc Chen Wen Hsi bán được 146.400 đô la Singapore); bức “Chèo” (Opera Player) có chữ ký ‘Phái’ khá mờ – mức giá khởi điểm từ 4.000 đến 5.000 đô la Singapore, bán được 4.392 đô la Singapore (tương đương 3.251 đô la Mỹ).
Lập tức nảy sinh nhiều nghi vấn trong giới chuyên môn và những người yêu nghệ thuật sau khi xem xét hình ảnh của các bức tranh công bố trên mạng nhà đấu giá Larasati: bản chất các tranh Gia Trí và Phái được bán ở đây là thật hay giả? Nguồn gốc/xuất xứ của chúng?
Cay đắng thay, với các tranh ‘mệnh danh là’ của Bùi Xuân Phái, giờ đây công chúng không còn mấy bận tâm tới tính thật giả. Nhưng với Gia Trí mà tranh đã thành báu vật của nền mỹ thuật Việt Nam thì mỗi khi xuất hiện đều được quan tâm xen lẫn hồ nghi đặc biệt, đó là điều hiển nhiên.
Bài viết này, trên cơ sở những thông tin do nhà LARASATI cung cấp công khai trên mạng, là một ý kiến chủ quan nêu lên những phân tích về các điểm đáng ngờ quanh bức sơn mài ‘Trong vườn’ được giới thiệu là của Nguyễn Gia Trí nói trên.

1. Về hình thức: bức sơn mài 3 tấm (tạm gọi là bức Larasati) phải chăng là một trong hai trường hợp sau
-  hoặc là một phiên bản không đầy đủ của bức tranh sơn mài khổng lồ Vườn xuân Trung Nam Bắc của Gia Trí hiện treo tại Bảo tàng Mỹ thuật TP HCM? Phải chăng Gia Trí đã vẽ bức “Trong vườn” từ một ‘trích đoạn’ của bức Vườn xuân Trung Nam Bắc ? Rất đáng ngờ vì ông từng tỏ thái độ căm ghét việc vẽ lại, chép lại tranh: “Picasso mà vẽ lại Picasso, cũng là tranh giả của Picasso” [2].) Nếu đây là bức chép lại một phần thì kẻ chép tranh rất dốt: không ai lại cắt một phần bố cục trong một bức tranh hoàn chỉnh để làm thành một tác phẩm độc lập, vì trong một bố cục tổng thể, họa sĩ đã tính toán kỹ lưỡng mọi chi tiết/vị trí rồi; thêm vào hay bớt đi một chi tiết cũng phá hỏng hoàn toàn tính tổng hòa của tác phẩm;
Nguyễn Gia Trí, “Vườn xuân Trung Nam Bắc”. 1970-1990. Sơn mài. Bảo tàng Mỹ thuật Tp.HCM

- hoặc phát triển từ bức phác thảo trên giấy can của Nguyễn Gia Trí (hiện nay cũng thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng MT TPHCM); Chúng ta đã biết danh họa từng làm nhiều phác thảo trên giấy cho bức tranh Vườn xuân Trung Nam Bắc, thế thì vì sao ông chỉ thể hiện trên chất liệu sơn mài ‘cụm’ 5 cô gái này??? Phác thảo sơn mài cho tranh sơn mài ư? Chưa từng nghe/thấy ai phác thảo bằng sơn mài cho tranh sơn mài cả! Còn nếu đây là bức sơn mài phát triển từ phác thảo trên giấy thì quả là một phát triển không đạt, thậm chí vô hồn và kém xa bức phác thảo về tính tạo hình và mức độ sinh động.

2. Nhược điểm nổi bật đáng ngờ của bức Larasati là bố cục:
- Dù có 2 cụm nhân vật bố trí khá “cân xứng” ở hai bên (trái: 2 cô gảy đàn; phải: 3 cô nhảy múa) song gương mặt cả 5 cô đều cùng hướng về một phía, khiến cho bức tranh bị lệch lạc hẳn và kém hài hòa (trong các bức tranh đông người của Gia Trí, các nhân vật luôn được bố cục có nhịp điệu, hài hòa, và/hoặc xoay vòng, đồng thời gương mặt của các nhân vật không bao giờ ‘nhất tề’ ngoảnh về một phương theo kiểu ‘chào cờ’ hay duyệt binh như ở bức Larasati này)
- Ngoài ra: bức Larasati với bố cục bị cắt đôi xét theo chiều thẳng đứng (đường nối các đỉnh đầu của mấy cô gái nhảy múa), đã phạm vào một kiêng kỵ trong tạo hình hội họa kinh điển (còn hội họa đương đại, phá cách lại khác). Mặt khác, cụm ‘ba cô gái’ ở đây tạo nên một hình thang khô cứng không như ba cô múa trong bức Vườn xuân Trung Nam Bắc tạo thành một hình tam giác với chóp đỉnh là tà khăn hất lên tuyệt đẹp
Nguyễn Gia Trí – Một phác thảo cho nhóm múa trong tác phẩm Vườn xuân Trung Nam Bắc. Bảo tàng Mỹ thuật Tp.HCM





3. Những phẩm chất tạo hình phóng khoáng, sinh động của Gia Trí đều không thấy trong bức Larasati
- Các nhân vật người ở tranh Larasati được thể hiện thô cứng, gượng gạo, đường nét viền đanh, các tư thế chân và tay của các cô gái nhảy múa và những nếp uốn lượn của các tà áo dài đều hoàn toàn cứng nhắc, đờ đẫn, ngờ nghệch (chưa kể nhiều chi tiết như bàn tay phải của cô gái ngoài cùng bên phải; cánh tay đưa lên của cô gái ở giữa; cẳng chân phải của cô ngoài cùng bên phải… đều thể hiện rất kém), thiếu hẳn nhịp điệu sinh động của một nhóm người đang vận động theo tiết tấu xoay tròn, hoàn toàn không giống lối vẽ silhouette (bóng trên nền sáng) ẩn hiện độc đáo của Gia Trí
- Về cảm xúc thẩm mỹ mang đến cho người xem, bức Larasati chỉ như một tranh sơn mài mỹ nghệ của một thợ vẽ thiếu cảm xúc, non tay nghề, không thể hiện nổi bút pháp ‘vẽ như chơi’, ‘vừa vẽ vừa xóa’, ‘vẽ như phác’ vốn là đặc điểm độc đáo không thể trộn lẫn của tranh sơn mài Gia Trí; hay nói cách khác: không có tâm thế tự tại, tự do như Gia Trí thì không thể vẽ ‘giống như’ Gia Trí
Hình ảnh trong bức tranh “của Nguyễn Gia Trí” tại nhà đấu giá Larasati

- Những nhược điểm ở phần tạo hình nói trên phần lớn là do kỹ thuật gắn vỏ trứng và kỹ thuật mài vỏ trứng yếu, không giống lối gắn trứng điêu luyện bậc nhất của Gia Trí, hay nói cách khác: một trong những đặc điểm gây nghi ngại nhất trong bức tranh này là kỹ thuật gắn và mài vỏ trứng.


Để bạn đọc rộng đường tham khảo, xin trích dẫn một số lời của Nguyễn Gia Trí [2] khi bàn về nghệ thuật làm chủ vỏ trứng trong tranh sơn mài:


- ở sơn mài, so với cánh dán, sơn then, các màu, son và vàng, bạc thì vỏ trứng là một chất cứng ngoại lai xa lạ. làm cho vỏ trứng mềm mại, linh động hòa vào màu, chất của sơn mài là rất khó khăn, có thể nói là khó nhất trong kỹ thuật làm sơn mài;

- nét không bó gọn lấy trứng, mà hòa vào trứng, vào nền, một cách tự do;

- vẽ phong cảnh hay vẽ người cũng vậy, vỏ trứng, sơn, tất cả đều biến đi, thay đổi;

- sự biến chuyển đậm nhạt của trứng phải hài hòa;

- luyện cho vỏ trứng, từ một vật cứng, trở thành mềm mại;

- mài đứt, phá hết các tướng cũ của trứng, sau đó nối lại;

- dùng vỏ trứng phải có sáng tạo, nếu chỉ để thay màu trắng bằng trứng thì không có gì đặc biệt cả;
Hơn nữa, bàn về tổng thể một bức tranh, ông còn nói: “một kiệt tác, dầu cắt ra một mảng nhỏ, đoạn nhỏ, bất kỳ đâu, cũng có sự sống của toàn thể, cũng có máu thịt” [2];
Tranh Phái dễ làm giả hơn (bởi bút pháp khá đơn giản) nhưng với Gia Trí thì vô cùng khó, đúng như trong cuốn Hội họa Sơn mài Việt Nam[3] đã viết: “không phải bất cứ ai cũng tiếp cận được với phong cách kỹ thuật sơn mài kiểu Nguyễn Gia Trí (bởi vì việc sử dụng màu trắng của vỏ trứng trong kỹ thuật hội họa sơn mài Việt Nam kỳ thực cũng khó không kém gì nếu so với việc hầu như không sử dụng màu trắng trong kỹ thuật hội họa sơn dầu châu Âu)”.
Với giá bán được ở nhà Larasati như thế, bức sơn mài “Gia Trí” này thật quá rẻ nếu chẳng may là đồ xịn (theo một số chuyên gia thị trường, nếu bức tranh này thực sự của Gia Trí thì giá của nó phải gấp khoảng 5 lần, vì ít nhất người ta cũng mua được chữ ký thật của Gia Trí), và quá đắt nếu đích xác là hàng rởm (!) Tuy nhiên, có điều không hề đáng ngờ ở thương vụ đáng ngờ này, đó là luôn có nhiều nhà sưu tập sẵn sàng bỏ tiền ra mua lấy cái tên của nhà danh họa. Kỳ lạ thay, việc này Nguyễn Gia Trí cũng đã lường trước: “người mua tranh, phần nhiều chỉ là mua một chữ ký đã nổi tiếng” [2].
Xin cảm ơn các họa sĩ Nguyễn Đức Hòa, Phan Thiết, Nguyễn Hoàng, Nguyễn Hữu Khiêm, Trịnh Tuân, nhà nghiên cứu Quang Việt, nhà sưu tầm và đại lý nghệ thuật Jorn Middelborg đã chia sẻ với người viết bài này những trao đổi thẳng thắn. Rất mong nhận được thêm ý kiến của các chuyên gia và bạn đọc, ngõ hầu sáng tỏ tung tích và phẩm chất của bức “Trong vườn” này (và/hoặc nhiều bức khả nghi khác), cũng không ngoài mong muốn cùng nhau bài trừ tệ nạn tranh giả đã và đang gần như xóa sổ niềm tin của những người yêu tranh và sưu tầm nghệ thuật trong và ngoài nước từng sùng kính Gia Trí và yêu quý hội họa Việt.
*
(Bài đã đăng trên website của Hội Mỹ thuật Việt Nam, được tác giả cho phép đăng lại trên Soi)
Tham khảo:




2. Nguyễn Xuân Việt, Họa sĩ Nguyễn Gia Trí nói về sáng tạo, NXB Văn Nghệ, TP HCM 2009.

3. Quang Việt, Hội họa sơn mài Việt Nam, NXB Mỹ thuật, HN, 2014.






































Tiên Nữ











Thiếu nữ và hoa Phù Dung









Chùa Thầy








Chùa Bách Môn









Làng Quê




















Họa sĩ nổi tiếng tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương


Bùi Trang Chước • Bùi Xuân PháiCát Tường • Công Văn Trung • Diệp Minh Châu • Dương Bích Liên • Hoàng Lập Ngôn • Hoàng Tích Chù • Huỳnh Văn Gấm • Lê Phổ Lê Văn ĐệLương Xuân Nhị Mai Trung ThứNam Sơn (hoạ sĩ) • Nguyễn Đỗ Cung • Nguyễn Gia Trí • Nguyễn Khang • Nguyễn Phan ChánhNguyễn Sáng • Nguyễn Thị Kim • Nguyễn Tư Nghiêm • Nguyễn Tường Lân • Nguyễn Văn Tỵ • Phan Kế An • Tạ TỵTô Ngọc Vân • Trần Đình Thọ • Trần Văn CẩnVũ Cao Đàm











































Lemur Nguyễn Cát Tường (trái) đang sửa soạn cho cô dâu Nguyễn Thị Kim trong ngày đám cưới Nguyễn Gia Trí, tháng 12, 1955 
























sau 1990























Nguyễn Gia Trí – người họa sĩ đã nhìn ra cái khả năng kỳ diệu của sơn mài



Đinh Cường






































































Trở về 













Chân Dung Văn Nghệ Sĩ
Danh Sách Tác Giả

Emprunt Empreinte







MDTG là một webblog "mở" để mỗi ngày một hoàn thiện, cập nhật sáng tác mới cho từng trang và chỉ có thể hoàn hảo nhờ sự cộng tác của tất cả các tác giả và độc giả.
MDTG xin chân thành cảm ơn sự ủng hộ tinh thần của các văn hữu đã gởi tặng hình ảnh và tư liệu đến webblog từ nhiều năm qua.